SPE w szkole: Diagnoza, wsparcie, prawa. Co musisz wiedzieć?

Jako Dagmara Brzezińska, wiem, że termin „specjalne potrzeby edukacyjne” (SPE) może początkowo brzmieć nieco tajemniczo, a nawet budzić niepokój u rodziców. Jednak zrozumienie, czym dokładnie są SPE i kogo dotyczą, jest kluczowe, aby móc świadomie wspierać swoje dziecko w szkole i zapewnić mu optymalne warunki do rozwoju. Pamiętajmy, że odpowiednie wsparcie to nie przywilej, lecz prawo każdego ucznia, a nasza rola jako rodziców jest w tym procesie nieoceniona.

Zrozumieć specjalne potrzeby edukacyjne: co to znaczy?

Kiedy po raz pierwszy słyszymy o specjalnych potrzebach edukacyjnych, często myślimy wyłącznie o dzieciach z widocznymi niepełnosprawnościami. Nic bardziej mylnego! SPE to znacznie szersze pojęcie, które odnosi się do każdego ucznia wymagającego dostosowania procesu dydaktycznego i wychowawczego do jego indywidualnych możliwości i ograniczeń. Moim zdaniem, kluczowe jest uświadomienie sobie, że każde dziecko jest inne i ma prawo do edukacji dopasowanej do jego unikalnych potrzeb.

Rozszyfrowujemy tajemniczy skrót: SPE to znacznie więcej niż myślisz. W polskim systemie oświaty, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r., termin ten obejmuje naprawdę szerokie spektrum trudności i możliwości. Nie chodzi tu tylko o deficyty, ale także o wybitne zdolności, które również wymagają specjalnego podejścia i wsparcia, aby dziecko mogło w pełni rozwinąć swój potencjał.

Kto jest uczniem ze SPE? Zaskakująco szeroka definicja. Do tej grupy zaliczamy uczniów z bardzo różnorodnymi wyzwaniami, a co za tym idzie, potrzebami. Oto najważniejsze kategorie:

• Z niepełnosprawnościami (ruchową, intelektualną, wzroku, słuchu, ze spektrum autyzmu, z niepełnosprawnościami sprzężonymi).
• Niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem.
• Z zaburzeniami zachowania i emocji.
• Ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia).
• Z deficytami kompetencji i zaburzeniami sprawności językowych.
• Przewlekle chorych.
• W sytuacjach kryzysowych lub traumatycznych.
• Z trudnościami adaptacyjnymi (np. związanymi ze zmianą środowiska edukacyjnego).
• A także uczniów wybitnie zdolnych.

Kto potrzebuje wsparcia? Przykłady uczniów ze specjalnymi potrzebami

Aby lepiej zrozumieć, jak szerokie jest pojęcie specjalnych potrzeb edukacyjnych, przyjrzyjmy się konkretnym przykładom uczniów i ich specyficznym wyzwaniom. To pomoże nam uświadomić sobie, że wsparcie w szkole może przybierać wiele form i jest dostosowane do bardzo indywidualnych sytuacji.

Specyficzne trudności w uczeniu się: dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia. To jedne z najczęściej diagnozowanych SPE. Dzieci z dysleksją mają trudności z czytaniem i pisaniem, mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego. Dysgrafia objawia się problemami z estetyką i czytelnością pisma, a dyskalkulia to trudności w opanowaniu podstawowych umiejętności matematycznych. W mojej praktyce widzę, jak ważne jest wczesne rozpoznanie tych trudności, aby uniknąć frustracji i demotywacji u dziecka.

Uczniowie w spektrum autyzmu i z ADHD: potrzeby w szkolnej ławce. Dzieci w spektrum autyzmu często potrzebują wsparcia w komunikacji społecznej, rozumieniu emocji i radzeniu sobie ze zmianami. Uczniowie z ADHD mogą mieć trudności z koncentracją, impulsywnością i nadpobudliwością. Dla nich kluczowe są jasne zasady, przewidywalność, struktura zajęć oraz strategie pomagające w utrzymaniu uwagi i organizacji pracy.

Niepełnosprawność ruchowa, intelektualna, wady wzroku i słuchu. Te niepełnosprawności w oczywisty sposób wpływają na potrzeby edukacyjne. Uczeń z niepełnosprawnością ruchową może potrzebować dostosowanego stanowiska pracy czy pomocy w przemieszczaniu się. Dzieci z wadami wzroku czy słuchu wymagają specjalistycznych pomocy dydaktycznych, a często także wsparcia nauczyciela wspomagającego. W przypadku niepełnosprawności intelektualnej, program nauczania musi być dostosowany do indywidualnego poziomu funkcjonowania ucznia.

Choroby przewlekłe a obowiązek szkolny. Przewlekłe choroby, takie jak cukrzyca, astma czy epilepsja, mogą również stanowić podstawę do uznania specjalnych potrzeb edukacyjnych. Dziecko może potrzebować częstszych przerw, możliwości przyjmowania leków w szkole, a w okresach zaostrzeń choroby nauczania indywidualnego. Szkoła powinna być miejscem, gdzie uczeń czuje się bezpiecznie i ma zapewnioną opiekę, która pozwoli mu realizować obowiązek szkolny.

Trudności emocjonalne i niedostosowanie społeczne. Uczniowie zmagający się z trudnościami emocjonalnymi (np. lękami, depresją, zaburzeniami odżywiania) czy niedostosowaniem społecznym (agresją, problemami z przestrzeganiem norm) również wymagają specjalistycznego wsparcia. W takich przypadkach kluczowa jest praca nad kompetencjami społeczno-emocjonalnymi, socjoterapia oraz ścisła współpraca z psychologiem i pedagogiem szkolnym.

Uczniowie wybitnie zdolni: zapomniana grupa ze specjalnymi potrzebami. To grupa, o której często zapominamy w kontekście SPE. Wybitnie zdolni uczniowie potrzebują stymulacji, wyzwań i możliwości rozwijania swoich pasji. Bez odpowiedniego wsparcia mogą się nudzić, tracić motywację, a nawet sprawiać problemy wychowawcze. Dla nich kluczowe są indywidualne programy nauczania, udział w konkursach, zajęcia rozwijające zainteresowania oraz praca z materiałem wykraczającym poza podstawę programową.

Formalne wsparcie dla dziecka: jak poruszać się po systemie?

Rozumiem, że formalności związane z uzyskaniem wsparcia dla dziecka mogą wydawać się skomplikowane. Moim celem jest wyjaśnienie tej ścieżki w możliwie najprostszy sposób, aby każdy rodzic czuł się pewniej w kontakcie z systemem oświaty.

Kiedy warto udać się do poradni psychologiczno-pedagogicznej? Jeśli zauważasz, że Twoje dziecko ma powtarzające się trudności w nauce, problemy z zachowaniem, koncentracją, komunikacją z rówieśnikami, lub wręcz przeciwnie wykazuje ponadprzeciętne zdolności, które nie są rozwijane w szkole, to znak, że warto rozważyć wizytę w poradni. Obserwuj swoje dziecko, rozmawiaj z nauczycielami ich spostrzeżenia są często cennym sygnałem.

Opinia a orzeczenie: kluczowa różnica, którą każdy rodzic musi znać. To jest jeden z najważniejszych punktów, o których zawsze mówię rodzicom. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna wydaje dwa rodzaje dokumentów, które mają zupełnie inną moc prawną: opinię i orzeczenie. Zrozumienie tej różnicy jest fundamentalne dla skutecznego działania na rzecz dziecka.

Co daje opinia z poradni i jakie ma ograniczenia? Opinia jest dokumentem, który zawiera zalecenia dla nauczycieli i rodziców. Może dotyczyć na przykład specyficznych trudności w uczeniu się (dysleksja) lub potrzeby objęcia pomocą psychologiczno-pedagogiczną. Opinia jest cenną wskazówką, ale jej realizacja przez szkołę zależy od jej możliwości organizacyjnych i kadrowych. Szkoła nie ma prawnego obowiązku realizacji wszystkich zaleceń zawartych w opinii. Z mojego doświadczenia wynika, że opinia jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy ze szkołą i ubiegania się o podstawowe formy wsparcia.

• Zawiera szczegółowy opis funkcjonowania dziecka w różnych obszarach.
• Wskazuje mocne strony i trudności ucznia.
• Formułuje zalecenia dla nauczycieli i rodziców dotyczące metod pracy, dostosowań, form wsparcia.
• Nie jest dokumentem prawnie zobowiązującym szkołę do realizacji wszystkich zaleceń.
• Może być podstawą do objęcia dziecka pomocą psychologiczno-pedagogiczną w szkole.

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego: brama do pełnego wsparcia. Orzeczenie to zupełnie inna kategoria dokumentu. Jest to decyzja administracyjna, która prawnie zobowiązuje szkołę do realizacji zawartych w nim zaleceń. Orzeczenie jest wydawane dla uczniów z niepełnosprawnością, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem. Na jego podstawie szkoła ma obowiązek stworzyć Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET) i zapewnić określone w nim formy wsparcia. To właśnie orzeczenie otwiera drzwi do pełnego, zorganizowanego i systematycznego wsparcia w szkole.

• Jest decyzją administracyjną, wydawaną przez zespół orzekający w poradni.
• Prawnie zobowiązuje szkołę do realizacji wszystkich zaleceń w nim zawartych.
• Jest podstawą do opracowania Indywidualnego Programu Edukacyjno-Terapeutycznego (IPET).
• Uprawnia do korzystania z zajęć rewalidacyjnych i często do wsparcia nauczyciela wspomagającego.
• Wydawane jest na określony etap edukacyjny lub na czas nauki w danej szkole.

Jak wygląda ścieżka do uzyskania orzeczenia? Niezbędne dokumenty i procedura. Proces uzyskania orzeczenia wymaga zgromadzenia kilku dokumentów i przejścia przez konkretne etapy. Oto, jak to zazwyczaj wygląda:

1. Złożenie wniosku: Rodzic składa wniosek o wydanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego w wybranej poradni psychologiczno-pedagogicznej.
2. Wymagane dokumenty: Do wniosku należy dołączyć dokumentację medyczną (jeśli dotyczy), psychologiczną, pedagogiczną, logopedyczną (jeśli jest dostępna). Bardzo ważna jest również opinia ze szkoły o funkcjonowaniu ucznia, zawierająca informacje o jego postępach, trudnościach i dotychczas udzielanej pomocy.
3. Badania w poradni: Dziecko zostanie zaproszone na badania psychologiczne, pedagogiczne, a w razie potrzeby także logopedyczne.
4. Posiedzenie zespołu orzekającego: Na podstawie zebranej dokumentacji i wyników badań, zespół orzekający w poradni (składający się z psychologa, pedagoga, lekarza i innych specjalistów) analizuje sprawę i podejmuje decyzję.
5. Wydanie orzeczenia: Rodzic otrzymuje orzeczenie, w którym zawarte są szczegółowe zalecenia dotyczące form i metod kształcenia, a także zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

Wsparcie w szkole: jakie formy pomocy przysługują uczniom ze SPE?

Kiedy już mamy diagnozę, czy to w formie opinii, czy orzeczenia, najważniejsze staje się to, co szkoła może zaoferować dziecku. Chcę podkreślić, że pomoc psychologiczno-pedagogiczna w polskich szkołach jest bezpłatna i dobrowolna. Szkoła ma obowiązek ją zorganizować, a rodzic decyduje, czy dziecko będzie z niej korzystać.

Na czym polega pomoc psychologiczno-pedagogiczna w praktyce? To kompleksowy system wsparcia, którego celem jest zaspokojenie indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia. Obejmuje ona działania mające na celu rozwijanie potencjału dziecka, niwelowanie trudności, wspieranie w adaptacji oraz pomoc w rozwiązywaniu problemów. To także wsparcie dla rodziców i nauczycieli.

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne i dydaktyczno-wyrównawcze: cel i organizacja. Te zajęcia są jednymi z najczęściej oferowanych form wsparcia. Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne są przeznaczone dla uczniów z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, np. z dysleksją. Ich celem jest usprawnianie zaburzonych funkcji, np. percepcji wzrokowej czy słuchowej. Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze adresowane są do uczniów z trudnościami w nauce, którzy potrzebują pomocy w opanowaniu bieżącego materiału. Moim zdaniem, to niezwykle ważne formy wsparcia, które pomagają dzieciom nadrobić zaległości i poczuć się pewniej w szkole.

• Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne: Skupiają się na usprawnianiu konkretnych funkcji poznawczych (np. pamięci, uwagi, percepcji) u dzieci z zaburzeniami rozwojowymi.
• Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze: Mają na celu uzupełnienie braków w wiedzy i umiejętnościach z konkretnych przedmiotów szkolnych.

Terapia logopedyczna i rozwijanie kompetencji społeczno-emocjonalnych. Dzieci z wadami wymowy, trudnościami w komunikacji czy zaburzeniami mowy mogą korzystać z zajęć logopedycznych. Z kolei zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne są dedykowane uczniom, którzy mają trudności w nawiązywaniu relacji, radzeniu sobie z emocjami, stresem czy rozwiązywaniem konfliktów. To wsparcie, które buduje odporność psychiczną i uczy ważnych umiejętności życiowych.

• Zajęcia logopedyczne: Pomagają w korygowaniu wad wymowy, rozwijaniu mowy i komunikacji.
• Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne: Uczą radzenia sobie z emocjami, budowania relacji, asertywności i rozwiązywania problemów społecznych.

Czym są zajęcia rewalidacyjne i komu przysługują? Zajęcia rewalidacyjne to specjalistyczne zajęcia terapeutyczne, które przysługują wyłącznie uczniom posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Ich celem jest usprawnianie zaburzonych funkcji rozwojowych i edukacyjnych, a także rozwijanie mocnych stron dziecka. Są one dostosowane do indywidualnych potrzeb wynikających z niepełnosprawności i stanowią kluczowy element wsparcia dla uczniów z orzeczeniem.

Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET): co to jest i co zawiera? IPET to serce wsparcia dla każdego ucznia z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego. Jest to dokument opracowywany przez zespół nauczycieli i specjalistów pracujących z dzieckiem (psycholog, pedagog, logopeda, terapeuta). IPET jest tworzony na podstawie orzeczenia i szczegółowo określa cele edukacyjne, formy i metody pracy, zakres dostosowań, a także wymiar godzin zajęć specjalistycznych. Jest to żywy dokument, który jest regularnie modyfikowany i dostosowywany do zmieniających się potrzeb dziecka. Zawsze powtarzam, że IPET to mapa drogowa dla edukacji dziecka ze SPE.

• Cele edukacyjne i terapeutyczne dostosowane do indywidualnych potrzeb ucznia.
• Zakres i sposób dostosowania wymagań edukacyjnych.
• Formy i okres udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz wymiar godzin.
• Działania wspierające rodziców ucznia.
• Zakres współpracy z poradnią psychologiczno-pedagogiczną.
• Zajęcia rewalidacyjne i inne zajęcia specjalistyczne.

Rola nauczyciela wspomagającego w klasie. Nauczyciel współorganizujący kształcenie, potocznie nazywany nauczycielem wspomagającym, jest nieocenionym wsparciem dla uczniów ze SPE, zwłaszcza tych z orzeczeniem. Jego zadaniem jest wspieranie ucznia w procesie edukacji, pomaganie w adaptacji do środowiska szkolnego, współpraca z nauczycielami przedmiotowymi w zakresie dostosowań oraz prowadzenie zajęć rewalidacyjnych. To osoba, która jest łącznikiem między uczniem, rodzicami a całą kadrą pedagogiczną.

Dostosowanie wymagań edukacyjnych: czy to zawsze oznacza „łatwiej”?

Pojęcie dostosowania wymagań edukacyjnych bywa często mylnie interpretowane jako „obniżenie poziomu” lub „ułatwianie”. Nic bardziej mylnego! Moim zdaniem, dostosowanie to przede wszystkim indywidualizacja procesu nauczania, która ma na celu wyrównanie szans edukacyjnych i umożliwienie dziecku osiągnięcia sukcesu na miarę jego możliwości. Nie chodzi o to, by było „łatwiej”, ale by było „inaczej”, czyli w sposób, który pozwoli dziecku wykazać się swoją wiedzą i umiejętnościami.

Obniżenie wymagań a dostosowanie metod pracy: wyjaśniamy różnice. Obniżenie wymagań edukacyjnych to sytuacja, w której uczeń jest oceniany z mniejszej ilości materiału lub z materiału o niższym stopniu trudności. Dostosowanie form i metod pracy na lekcjach to natomiast zmiana sposobu przekazywania wiedzy, formy sprawdzania, czasu pracy, czy używanych pomocy dydaktycznych, przy zachowaniu tych samych wymagań programowych. Na przykład, uczeń z dysleksją może mieć wydłużony czas na napisanie sprawdzianu, ale pytania i zakres materiału pozostają takie same jak dla reszty klasy.

Praktyczne przykłady dostosowań: wydłużony czas, inne formy sprawdzianów. Dostosowania mogą przybierać bardzo różnorodne formy, w zależności od indywidualnych potrzeb ucznia. Oto kilka przykładów, które często spotykam w szkołach:

• Wydłużony czas na pisanie sprawdzianów i kartkówek.
• Możliwość pisania na komputerze lub korzystania z dyktafonu.
• Czytanie poleceń przez nauczyciela.
• Mniejsza ilość zadań, ale o tym samym stopniu trudności.
• Ocenianie w mniejszym stopniu estetyki pisma (np. przy dysgrafii).
• Możliwość odpowiadania ustnego zamiast pisemnego.
• Korzystanie z dodatkowych pomocy dydaktycznych (np. kalkulatora, tablicy z wzorami).
• Miejsce w klasie sprzyjające koncentracji (np. z dala od okna, blisko nauczyciela).

Jak dostosowania wpływają na oceny i promocję do następnej klasy? Dostosowanie wymagań edukacyjnych nie oznacza, że uczeń będzie miał "łatwiejsze" oceny. Ocenianie powinno być sprawiedliwe i odzwierciedlać postępy ucznia w stosunku do jego indywidualnych możliwości i dostosowanych wymagań. Uczeń ze SPE, który korzysta z dostosowań, jest oceniany zgodnie z kryteriami określonymi w IPET lub wynikającymi z opinii. Dostosowania mają na celu umożliwienie mu osiągnięcia celów edukacyjnych, a tym samym uzyskanie promocji do następnej klasy.

Najnowsze zmiany w przepisach o SPE: co warto wiedzieć w 2026 roku?

System oświaty jest dynamiczny, a przepisy dotyczące specjalnych potrzeb edukacyjnych ulegają zmianom. Warto być na bieżąco, aby jak najlepiej wspierać swoje dziecko. Od 1 września 2025 r. weszły w życie nowelizacje w prawie oświatowym dotyczące kształcenia specjalnego, które wprowadzają pewne ułatwienia i elastyczność.

Nowe zasady kontynuacji nauki po zmianie orzeczenia w trakcie roku szkolnego. Jedną z ważniejszych zmian jest możliwość kontynuowania nauki w dotychczasowym oddziale specjalnym dla ucznia, który w trakcie roku szkolnego otrzyma nowe orzeczenie (zmieniające np. diagnozę lub typ niepełnosprawności). Dzieje się to na wniosek rodziców i jest możliwe do końca danego roku szkolnego. Warto jednak pamiętać, że wprowadzono limit maksymalnie dwóch uczniów z nowymi orzeczeniami może w ten sposób kontynuować naukę w jednym oddziale w danym roku. To rozwiązanie ma na celu zapewnienie stabilności i ciągłości edukacji dla dziecka w trudnym momencie zmiany diagnozy.

Elastyczniejsza organizacja oddziałów specjalnych: co to oznacza dla uczniów? Kolejna zmiana dotyczy możliwości tworzenia wspólnych oddziałów specjalnych. Teraz można tworzyć oddziały (do 4 osób) dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, gdzie jedną z nich jest właśnie wspomniana niepełnosprawność intelektualna. Moim zdaniem, ta elastyczność może pozwolić szkołom na lepsze dopasowanie oferty edukacyjnej do rzeczywistych potrzeb dzieci, tworząc bardziej spersonalizowane i efektywne środowiska nauki.